دانشگاه آزاد اسلامي
واحد اراک
دانشکده کشاورزي و منابع طبيعي
پايان‌نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد “M.Sc.”
رشته زراعت
عنوان:
اثر تنش آبي، زئوليت و محلول پاشي اسيد ساليسيليك بر برخي صفات زراعي و فيزيولوژيكي گلرنگ بهاره
استاد راهنما:
دکتر محمد ميرزاخاني
استاد مشاور:
دکتر مسعود گماريان
نگارش:
محمد سيبي
تابستان 1390

تقديم به:
پدرم بزرگواري كه ايمان، شجاعت و پشتكار را از او آموختم و كسي كه همواره مرا با پند و اندرزهاي حكيمانهي خويش در مسير زندگي رهنمون ساخت.
مادرم آن اسوهي ايمان، صبر و محبت، بزرگواري كه وجود مرا از چشمه سار بي پايان محبت خود سيراب نمود و مرا تا ابد مديون خود ساخت.
رنجشان بي ثمر مباد.
به خانوادهي گرامي:
كه ذره ذرهي وجودم در جمع پر مهرشان باليدن آغاز كرد و با تحمل زحمات، مرا در ادامهي تحصيل ياري نموده اند.
سپاسگزاري:
حمد و سپاس فراوان پروردگار عالميان را كه انديشه و عشق را به بشر ارزاني داشت تا با كنكاش در تمام اسرار آفرينش، يكايك ذرات هستي را به جلوهي حق دانسته و نه تنها از جهل و ناداني بگريزد، بلكه به مقام معشوق نزديك گردد. پروردگاري كه رحمت مداوم و بي پايانش بر اين بندهي حقير در تمامي زندگاني نثار گشت و فرصتي ارزشمند فراهم گرديد تا در محضر اساتيدي گران بها در حد توان و فكر خويش به كسب علم و معرفت بپردازم و نيز الطاف و عنايت بي حدش افزون تر از پيش حاصل شد تا سختي تحصيل و پژوهش آسان گردد تا اين تحقيق تمامي مراحل خود را به پايان رساند.
بر خود لازم مي دانم مراتب تقدير و تشكر خود را از همهي بزرگواراني كه مرا در انجام اين پژوهش ياري نمودند اعلام نمايم.
عالي ترين مراتب سپاس و قدر داني خود را به محضر استاد محترم راهنما دكتر محمد ميرزاخاني كه در طي مراحل تحقيق و در نهايت صبر و صميميت و شكيبايي، بزرگوارانه بنده را در انجام امور پايان نامه ياري فرمودند، سپاسگذاري نمايم.
از استاد محترم مشاور دكتر مسعود گماريان به دليل رهنمودها و حمايت و پشتيباني در امور مختلف انجام اين پايان نامه داشتند تشكر و قدر داني مي نمايم.
از ديگر اساتيد بزرگوار همچون دكتر مهدي چنگيزي مدير محترم گروه كارشناسي ارشد زراعت، دكتر حميد مدني، دكتر نورعلي ساجدي، دكتر داود حبيبي، دكتر محمدرضا اردكاني، دكتر اميرحسين شيراني راد و تمامي اساتيدي كه در طول مراحل تحصيل و همچنين در پيشبرد مطلوب تر اين پايان نامه مرا ياري نمودند تشكر و قدرداني به عمل مي آيد.
به رسم ادب براي
تمامي همکلاسي هاي دوست داشتني ام و تمامي دوستان خوبم در دوران تحصيل از صميم قلب آرزوي موفقيت و سربلندي را دارم.
محمد سيبي
تابستان 1390
چکيده
به منظور بررسي اثر تنش آبي، مصرف زئوليت و ساليسيليک اسيد بر عملکرد و اجزاء عملکرد گلرنگ بهاره، آزمايشي در سال 1389 به صورت اسپليت فاکتوريل در قالب طرح پايه ي بلوك ‌هاي كامل تصادفي با چهار تكرار اجرا شد. در اين آزمايش تنش آبي به عنوان عامل اصلي در سه سطح I0= آبياري بر اساس نياز آبي گياه (شاهد)، I1= آبياري به ميزان 85 درصد نياز آبي گياه، I2= آبياري به ميزان 70 درصد نياز آبي گياه در کرت هاي اصلي و مصرف مقادير مختلف زئوليت در سه سطح Z0= عدم مصرف زئوليت (شاهد)، Z1= مصرف زئوليت به مقدار چهار تن در هکتار، Z2= مصرف زئوليت به مقدار هشت تن در هکتار و مصرف ساليسيليک اسيد در دو سطح SA0= عدم مصرف ساليسيليک اسيد و SA1= مصرف ساليسيليک اسيد ( محلول پاشي) به عنوان عوامل فرعي به صورت فاکتوريل در کرت هاي فرعي قرار داده شد. نتايج نشان داد که اثر سطوح مختلف تنش آبي بر صفاتي مانند ارتفاع گياه، تعداد غوزه در بوته، تعداد دانه در غوزه، عملکرد دانه و عملکرد بيولوژيک غوزه هاي فرعي در سطح احتمال يک درصد معني دار بود. همچنين سطوح مختلف مصرف زئوليت نيز بر صفاتي چون، تعداد غوزه در بوته، تعداد دانه در غوزه، عملکرد دانه و عملکرد بيولوژيک غوزه هاي فرعي در سطح آماري يک درصد و صفت ارتفاع بوته در سطح پنج درصد معني دار شد. مصرف ساليسيليک اسيد نيز بر صفاتي همچون تعداد دانه در غوزه و عملکرد دانه در سطح آماري يک درصد معني دار بود. در بين سطوح مختلف تنش آبي، بيشترين و کمترين عملکرد دانه با ميانگين 75/954 و 29/455 کيلوگرم در هکتار به ترتيب مربوط به تيمار آبياري بر اساس 100 و 70 درصد نياز آبي گياه بود. همچنين در بين سطوح مختلف مصرف زئوليت بيشترين و کمترين عملکرد دانه با ميانگين 58/823 و 33/589 کيلوگرم در هکتار به ترتيب مربوط به تيمار مصرف 8 تن زئوليت و تيمار عدم مصرف زئوليت بود.
كلمات كليدي: تنش آبي، زئوليت، ساليسيليک اسيد، عملكرد دانه، گلرنگ.

فهرست مطالب
عنوانصفحه
فصل اول1
1: كليات2
1-1: مقدمه2
1-2: تاريخچه3
1-3: مشخصات گياه شناسي 11
1-4: مراحل نمو گلرنگ18
1-5: زئوليت 21
1-5-1: كاربرد زئوليت در كشاورزي 23
1-5-2: فوايد مصرف زئوليت 24
1-5-3: زئوليت (كود هوشمند) 24
1-5-4: مزاياي استفاده در آبياري26
1-5-5: مزاياي استفاده در خاك 26
1-5-6: مزاياي استفاده كودي 27
1-5-7: تأثير در محصولات كشاورزي 27
1-5-8: تأثير در گياه 28
1-5-9: اثرات اكولو‍ژيكي 28
1-5-10: مصارف بهداشتي و زيست محيطي زئوليت 28
فهرست مطالب
عنوان صفحه
1-5-11: كلينوپتيلوليت 29
1-5-12: توليد زئوليت در جهان 30
1-6: ساليسيليك اسيد (يك شبه هورمون گياهي) 32
1-6-1: تاريخچهي شناخت ساليسيليك اسيد (SA) 32
1-6-2: ساليسيليك اسيد و نقش آن در گياهان 33
1-6-3: نقش ساليسيليك اسيد در پيري برگ ها 34
1-6-4: ساليسيليك اسيد و تنظيم كنندگي رشد در شرايط تنش 35
فصل دوم (بررسي منابع) 37
2: بررسي منابع 38
2-1: تنش 38
2-1-1: انواع تنش هاي محيطي 41
2-1-2: تنش خشكي (كمبود آب) 42
2-1-3: اثرات تنش آب بر ساختمان گياه 42
2-1-4: اثرات تنش آب بر رشد گياه 43
2-1-5: پايداري غشاء و تنش 44
2-1-6: تنش و متابوليسم كربن 45
2-1-7: مكانيسم هاي مقاومت به خشكي 47
2-1-8: اثرات تنش آب بر محتواي آب نسبي 48
فهرست مطالب
عنوان صفحه
2-1-9: اثر تنش كمبود آب بر محتواي آب اوليه 49
2-1-10: اثر تنش كمبود آب بر كمبود آب اشباع 49
2-1-11: اثر تنش كمبود آب بر مقدار آب برگ50
2-1-12: اثر تنش كمبود آب بر صفات زراعي، عملكرد و اجزاي عملكرد51
2-1-13: اثر تنش كمبود آب بر ارتفاع بوته 52
2-1-14: اثر تنش كمبود آب بر ارتفاع شاخه دهي از سطح زمين 53
2-1-15: اثر تنش كمبود آب بر تعداد شاخهي فرعي در بوته 54
2-1-16: اثر تنش كمبود آب بر قطر ساقه 55
2-1-17: اثر تنش كمبود آب بر عملكرد دانه 55
2-1-18: اثر تنش كمبود آب بر وزن هزار دانه 58
2-1-19: اثر تنش كمبود آب بر عملكرد بيولوژيك 60
2-1-20: اثر تنش كمبود آب بر قطر غوزه 61
2-1-21: اثر تنش كمبود آب بر شاخص برداشت 61
2-1-22: اثر تنش كمبود آب بر تعداد غوزه در بوته 63
2-1-23: اثر تنش كمبود آب بر تعداد دانه در غوزه 64
2-1-24: اثر تنش كمبود آب بر تعداد غوزهي نابارور 66
2-1-25: اثر تنش كمبود آب بر شاخص سطح برگ 66
2-1-26: اثر تنش خشكي بر عملكرد روغن 66
فهرست مطالب
عنوان صفحه
2-1-27: اثر تنش خشكي بر درصد روغن 68
2-1-28: اثر تنش خشكي بر پروتئين ها69
2-1-29: اثر تنش خشكي بر چربي ها 69
2-1-30: اثر تنش خشكي بر اولئيك اسيد 70
2-1-31: اثر تنش خشكي بر لينولئيك اسيد70
فصل سوم (مواد و روش ها) 72
3: مواد و روش ها 73
3-1: خصوصيات جغرافيايي و اقليمي محل آزمايش 73
3-2: انتخاب طرح آزمايشي 75
3-3: خصوصيات رقم مورد استفاده 75
3-4: آماده سازي زمين و عمليات زراعي 77
3-5: اندازه گيري صفات 78
3-5-1: عملكرد و اجزاي عملكرد 78
3-5-1-1: ارتفاع گياه 78
3-5-1-2: ارتفاع اولين شاخهي فرعي گياه از سطح خاك 78
3-5-1-3: قطر ساقه در قسمت تحتاني آن 78
3-5-1-4: تعداد شاخهي فرعي78
3-5-1-5: تعداد غوزهي نابارور در هر بوته 78
فهرست مطالب
عنوان صفحه
3-5-1-6: قطر غوزه79
3-5-1-7: تعداد غوزه در بوته و تعداد دانه در غوزه 79
3-5-1-8: عملكرد دانه79
3-5-1-9: وزن هزار دانه 79
3-5-1-10: وزن هزار دانهي غوزه هاي اصلي و فرعي 80
3-5-1-11: عملكرد بيولوژيك 80
3-5-1-12: عملكرد بيولوژيك غوزه هاي اصلي و فرعي 80
3-5-1-13: شاخص برداشت بوته 80
3-5-1-14: شاخص برداشت غوزه هاي اصلي و فرعي 81
3-5-2: شاخص هاي رشد 81
3-5-2-1: شاخص سطح برگ (LAI) 81
3-5-2-2: سرعت رشد محصول (CGR) 81
3-5-2-3: سرعت رشد نسبي (RGR) 81
3-5-2-4: سرعت جذب خالص (NAR) 82
3-5-2-5: نسبت سطح برگ LAR) 82
3-5-2-5-6: وزن خشك كل گياه (TDW) 83
3-5-3: درصد روغن 83
3-5-4: عملكرد روغن 83
فهرست مطالب
عنوان صفحه
3-5-5: سنجش اسيد هاي چرب 83
3-5-6: صفات فيزيولوژيك 84
3-5-6-1: ناپايداري غشاء سيتوپلاسمي 84
3-5-6-2: اندازه گيري محتواي رطوبت نسبي 84
3-5-6-3: درصد آب برگ 85
3-5-6-4: آب نهايي برگ 85
3-5-6-5: محتواي آب اوليه86
3-5-6-6: كمبود آب اشباع 86
3-5-6-7: سرعت از دست دادن آب 86
3-6: تجزيه و تحليل داده ها 87
فصل چهارم (نتايج و بحث) 88
4-1: ارتفاع گياه 89
4-2: ارتفاع اولين شاخه از سطح خاك90
4-3: قطر ساقه 92
4-4: تعداد شاخهي فرعي 93
4-5: تعداد غوزه در بوته 100
4-6: تعداد غوزهي نابارور 101
4-7: قطر غوزهي اصلي 103
فهرست مطالب
عنوان صفحه
4-8: تعداد دانه در غوزه 104
4-9: عملكرد دانه 111
4-10: عملكرد دانهي غوزهي اصلي 112
4-11: عملكرد دانهي غوزه هاي فرعي 114
4-12: وزن هزار دانه 116
4-13: وزن هزار دانهي غوزهي اصلي 123
4-14: وزن هزار دانهي غوزهي فرعي 124
4-15: عملكرد بيولوژيك 126
4-16: عملكرد بيولوژيك غوزهي اصلي 128
4-17: عملكرد بيولوژيك غوزه هاي فرعي 134
4-18: شاخص برداشت بوته 136
4-19: شاخص برداشت غوزه هاي اصلي 137
4-20: شاخص برداشت غوزه هاي فرعي 138
4-21: روز تا رسيدگي 145
4-22: درصد روغن 146
4-23: عملكرد روغن 148
4-24: اولئيك اسيد 150
4-25: لينولئيك اسيد 156
فهرست مطالب
عنوان صفحه
4-26: ناپايداري غشاء سلولي 158
4-27: درصد آب برگ 160
4-28: محتواي آب اوليه 161
4-29: آب نهايي برگ 167
4-30: ميزان آب نسبي 168
4-31: كمبود آب اشباع 169
4-32: سرعت از دست دادن آب 171
4-33: تجمع مادهي خشك (TDW) 178
4-34: شاخص سطح برگ (LAI) 180
4-35: سرعت رشد محصول (CGR) 182
4-36: سرعت رشد نسبي (RGR) 185
4-37: سرعت جذب خالص (NAR) 187
4-38: نسبت سطح برگ (LAR) 189
فصل پنجم (نتيجه گيري)194
5-1 نتيجه گيري 195
5-2: پيشنهادات 197
منابع:198
Abstract:213
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شكل (1-1): مهمترين كشورهاي توليد كنندهي گلرنگ5
شكل (3-1): نقشهي كشت76
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار (4-1): وزن خشك كل گياه تحت تأثير تنش خشكي178
نمودار (4-2): وزن خشك كل گياه تحت تأثير مصرف زئوليت179
نمودار (4-3): وزن خشك كل گياه تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد179
نمودار (4-4): شاخص سطح برگ تحت تأثير تنش خشكي180
نمودار (4-5): شاخص سطح برگ تحت تأثير مصرف زئوليت181
نمودار (4-6): شاخص سطح برگ تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد181
نمودار (4-7): سرعت رشد محصول تحت تأثير تنش خشكي182
نمودار (4-8): سرعت رشد محصول تحت تأثير مصرف زئوليت 183
نمودار (4-9): سرعت رشد محصول تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد184
نمودار (4-10): سرعت رشد نسبي تحت تأثير تنش خشكي185
نمودار (4-11): سرعت رشد نسبي تحت تأثير مصرف زئوليت186
نمودار (4-12): سرعت رشد نسبي تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد186
نمودار (4-13): سرعت جذب خالص تحت تأثير تنش خشكي188
نمودار (4-14): سرعت جذب خالص تحت تأثير مصرف زئوليت188
نمودار (4-15): سرعت جذب خالص تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد189
نمودار (4-16): نسبت سطح برگ تحت تأثير تنش خشكي190
نمودار (4-17): نسبت سطح برگ تحت تأثير مصرف زئوليت190
نمودار (4-18): نسبت سطح برگ تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد191
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول1-1: توليد جهاني گلرنگ6
جدول1-2: سطح زير كشت و عملكرد گلرنگ در آسيا و جهان21
جدول3-1: آمار هواشناسي ايستگاه هواشناسي اراك در سال139073
جدول3-2: خصوصيات خاك مزرعهي مورد آزمايش74
جدول4-1: نتايج تجزيه واريانس صفات96
جدول4-2: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي صفات97
جدول4-3: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه98
جدول4-4: مقايسه ميانگين هاي اثرات سه گانه99
جدول4-5: نتايج تجزيه واريانس صفات107
جدول4-6: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي108
جدول4-7: مقايسه ميانگين اثرات متقابل دوگانه109
جدول4-8: مقايسه ميانگين هاي اثرات سه گانه110
جدول4-9: نتايج تجزيه واريانس صفات119
جدول4-10: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي120
جدول4-11: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه121
جدول4-12: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه122
جدول4-13: نتايج تجزيه واريانس صفات130
جدول4-14: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي131
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول4-15: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه132
جدول4-16: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه133
جدول4-17: نتايج تجزيه واريانس صفات141
جدول4-18: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي142
جدول4-19: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه143
جدول4-20: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه144
جدول4-21: نتايج تجزيه واريانس صفات152
جدول4-22: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي153
جدول4-23: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه154
جدول4-24: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه155
جدول4-25: نتايج تجزيه واريانس صفات163
جدول4-26: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي164
جدول4-27: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه165
جدول4-28: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه166
جدول4-29: نتايج تجزيه واريانس صفات174
جدول4-30: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي175
جدول4-31: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه176
جدول4-32: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه177
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول4-33: ضرايب همبستگي بين صفات192
جدول4-34: ضرايب همبستگي بين صفات193
فصل اول
مقدمه و کليات

1: كليات:
1-1: مقدمه:
تنش هاي محيطي مهم ترين عوامل کاهش دهندهي عملکرد محصولات کشاورزي در سطح جهان هستند. چنانچه تنش هاي محيطي حادث نمي شدند، عملکردهاي واقعي بايد برابر با عملکردهاي پتانسيل گياهان ميبود؛ در حالي که در بسياري از گياهان زراعي متوسط عملکرد گياهان کمتر از 10-20 درصد پتانسيل عملکرد آن ها است (کافي و مهدوي دامغاني، 1379). در نقاط خاصي از کرهي زمين به دليل موقعيت خاص جغرافيايي، عوامل تنش زا در توليد محصولات کشاورزي تأثير منفي بيشتري دارند و کشاورزي در آن مناطق با تحمل هزينهي بيشتر و بازدهي کمتر صورت مي گيرد. ايران از کشورهايي است که در اکثر نقاط آن تنش هاي مهم غيرزنده نظير خشکي، شوري، دما و غيره موجب کاهش عملکرد، از بين رفتن حاصلخيزي خاک و در مواردي عدم امکان تداوم کشاورزي گرديده است. بر خلاف خسارت شديد عوامل تنش زا بر عملکرد محصولات کشاورزي در کشور ما سابقهي تحقيقات در مورد کشاورزي تحت تنش کم است و عموماً تحقيقات کشاورزي در شرايط حداقل تنش انجام شده است. در حالي که کشاورزان معمولاً چنين شرايطي را نمي توانند فراهم کنند که اين مسئله باعث اختلاف شديد بين عملکرد گياهان زراعي و باغي در شرايط ايستگاه هاي تحقيقاتي و مزارع کشاورزان گرديده است. اين تحقيق نيز در زمينهي تنش کم آبي اجرا گرديد تا بتواند کمکي به کشاورزان و محققان امر در کشور که در مورد گياهان روغني و استراتژيک مشغول فعاليت هستند.
تنش خشکي به عنوان يکي از شايع ترين عامل غير زنده که گياهان زراعي آن را تجربه مي کنند، شناخته مي شود. در مناطقي که ميزان بارندگي ساليانه کاهش يافته و پراکنش آن الگوي مناسبي ندارد، خشکي مهم ترين تنش محيطي است که توليد گياهان زراعي را شديداً کاهش مي دهد. با توجه به کاهش بارندگي هاي سالانه و افزايش خشکي و دماي هوا استفاده از گونه هاي گياهي مناسب و ارقام اصلاح شده اي که داراي عملکرد مطلوب و هم چنين متحمل به شرايط تنش آبي باشند، امکان استفاده ي بهتر از منابع آب موجود را ميسر نموده و موجب توسعهي سطح زير کشت اين گياهان و افزايش بازده توليد مي گردد (Richard and Bergman, 1997) و (ابوالحسني و سعيدي، 1385). علي رغم اينکه تنها چند گياه زراعي اصلي بيشترين سهم را در توليد غذا در سطح جهان دارا مي باشند اما نبايد از نقش مهم بسياري از گونه هاي ديگر زراعي چشم پوشي کرد (Daju and mundel, 1996). گلرنگ يکي از گياهاني است که به لحاظ بومي بودن و سازگاري با شرايط اقليمي حاکم بر کشور از ويژگي هاي ارزشمندي برخوردار است، علاوه براين تحمل پذيري آن به شرايط محدوديت رطوبت و شوري و امکان کشت بهاره و پاييزه، به همراه نقش مفيد آن در تناوب زراعي ايجاب مي کند که مطالعات بيشتري براي شناخت بهتر اين گياه و توان بالقوه ي آن و نيز شناخت بهترين گزينه هاي مديريتي آن به ويژه در مناطق گرم و خشک انجام شود ( زينلي، 1378؛ بهداني و جامي الاحمدي، 1387).
1-2: تاريخچه:
گلرنگ (Carthamus tinctorius L.)گياهي يكساله از خانوادهي كاسني (Asteraccae) مي باشد كه از قديم الايام به عنوان يك زراعت فرعي و با هدف توليد رنگ از گل هاي آن، در مناطق مختلفي از ايران نظير خراسان، آذربايجان و اصفهان كشت مي شده است (خواجه پور، 1383). گلرنگ يکي از گياهان بومي ايران است و وجود تيپ هاي وحشي گلرنگ در نقاط مختلف کشور نشان دهندهي دامنهي سازگاري بالاي اين گياه با شرايط آب و هوايي کشور است، در حقيقت مي توان آنرا جزء گياهان فراموش شده به شمار آورد (زينلي، 1378). اين گياه پتانسيل عملکرد دانه بيش از 4 تن در هکتار را دارد و عملکرد دانهي بالاي 2 تن در هکتار، عملکرد مطلوب به شمار مي رود. متوسط عملکرد گلرنگ در سال زراعي 2008-2007 در دنيا 1847 کيلوگرم در هکتار بوده است (Anonymous, 2008). گلرنگ بواسطه مقاومت به خشکي امروزه به عنوان يک گياه زراعي در تناوب ديمزارهاي مناطق کوهستاني کشور مطرح است (Akhtarbeg and Pala, 2001).
تيپ هاي مختلف وحشي كه در سراسر كشور پراكنده شده اند، نشان از سازگاري بالاي اين گياه روغني با آب و هواي كشور ما دارد (اميدي و همکاران، 1378) .تيپ هاي زمستانه علاوه بر استفاده از نزولات جوي زمستان و بهار ازمتحمل بالايي نيز نسبت به آفات و بيماري ها برخوردار بوده و عملكرد بيشتري نسبت به تيپ هاي بهاره دارند (اميدي و احمدي، 1380). همچنين به عنوان يك گياه روغني مقاوم به خشكي مي تواند در مناطق خشك كشور كه عملكرد ساير گياهان زراعي كم است، كشت و كار شود (ناصري، 1375).
افزايش روز افزون جمعيت جهان در چند دههي اخير و نياز آنها به منابع انرژي از جمله روغن گياهي ايجاب مي نمايد كه در مورد افزايش سطح زيركشت و افزايش عملكرد گياهان روغني مانند گلرنگ توجه بيشتري صورت گيرد. اين در حالي است كه ايران از جمله كشورهايي است كه كاشت برخي از دانه‌ هاي روغني نظير كنجد، كرچك، گلرنگ و آفتابگردان در آن قدمت فراوان دارد. بر اساس آمار موجود، مقدار مصرف سرانه روغن گياهي با توجه به اعمال سهميه بندي در ايران حدود 17 كيلوگرم براي هر نفر است. بنابراين، با در نظر گرفتن جمعيت بيش از 70 ميليوني كشور سالانه به حدود 1190000 تن روغن نياز مي باشد. متأسفانه درحال حاضر بيش از 80% روغن گياهي مصرفي در كشور، وارداتي است. گلرنگ به دليل قابليت‌هاي زيادي از قبيل قدرت سازگاري بالا، تحمل به سرما، تحمل به خشكي، شوري و قلياييت بالاي خاك و موارد مصرف متعدد، در بسياري از كشور ها بطور گسترده كشت مي‌شود. روغن اين گياه كيفيت بالايي دارد، ميزان اسيد لينولئيك آن بين 73 تا 85 درصد است (بالاترين مقدار در بين گياهان روغني مي‌باشد (ناصري، 1370).
ارتفاع ساقه گلرنگ بستگي به عواملي چون، رقم و شرايط محيطي دارد. تعداد و محل شاخه هاي فرعي بسته به شرايط محيطي، فضاي رشد (تراکم کاشت) و ژنوتيپ گياه متغير است. به طور كلي وقتي ارتفاع ساقه اصلي به 20 تا 40 سانتي متر برسد، شاخه هاي فرعي از بخش فوقاني آن منشعب مي شوند. هر طبق 20 تا 120 گلچه لوله اي را شامل مي شود، كه هر يك مي تواند مولد يك دانه باشد .ميزان روغن قابل استحصال دانه گلرنگ در شرايط مساعد بسته به نوع رقم تا 45 درصد نيز مي رسد (زينلي، 1378؛ آلياري و همکاران، 1379). كنجالهي باقي مانده پس از روغن كشي تا اندازه اي تلخ است، ولي با مخلوط نمودن آن با كنجاله چغندرقند، دام ها مي توانند با رغبت آن را بخورند (آلياري و همکاران، 1379؛ خواجه پور، 1370). گلرنگ يكي از دانه هاي روغني مهم است كه در مناطق ديم ايران كشت مي شود. در ارتفاعات كمتر از 1000 تا 2300 متر بالاتر از سطح دريا مي توان آن را كاشت، ولي در ارتفاعات بالا عملكرد و ميزان روغن آن كاهش مي يابد. وزن هزار دانهي آن بسته به مناطق مختلف از 25 تا 50 گرم و ميزان روغن آن 30 تا 36 درصد متغير مي باشد. در مناطق ديم عملكرد آن از 500 تا 1200 كيلوگرم در هكتار متغير است. از نظر اقتصادي نيز زراعت گلرنگ پتانسيل زيادي براي رقابت با محصولات رايج در مناطق ديم مثل گندم، جو، عدس و نخود دارد. گلرنگ نسبت به خشكي متحمل است. بنابراين كشت بهاره يا پائيزه گلرنگ در شرايط ديم كه عملكردي معادل يا حتي بيشتر از گندم دارد، مي تواند در اين مناطق در كنار محصولات (غلات) كاشته شود و يا در تناوب با گندم جايگزين گندم و جوگردد (حقيقتي ملکي و فري، 1386). امروزه گلرنگ به دليل سه هدف اصلي روغن، مصارف غذايي و تغذيه طيور توليد مي شود که البته مهم ترين هدف، توليد روغن از دانه هاي آن مي باشد. دو نوع اسيد چرب غير اشباع درگلرنگ وجود دارد، اسيد چرب غير اشباع اولئيک، که در پخت مواد غذايي و اسيد چرب غير اشباع لينولئيک، که به عنوان عامل خشک کننده در رنگ آميزي و روغن برق و جلا استفاده مي شود. گلرنگ يک گياه روغني مهم بين المللي است که پتانسيل توليد خوبي در سيستم هاي کشت با مصرف کود کم دارد، به ويژه در سيستم هاي کشت ارگانيک که با مصرف کم عناصر غذايي، توليد قابل قبولي دارد. اگرچه اطلاعات کمي در خصوص نياز غذايي اين گياه وجود دارد (Abbadi et al., 2008a).
مهم ترين توليد کنندگان گلرنگ در جهان به همراه درصد توليد هر يک از آنها به ترتيب: مکزيک (36 درصد)، هند (21 درصد)، آمريکا (13 درصد)، اتيوپي (6 درصد)، استراليا (5 درصد)، چين (5 درصد)، قزاقستان (5 درصد)، آرژانتين (3 درصد)، قرقيزستان (3 درصد)، ازبکستان (2 درصد) و ساير کشورها در حدود 1 درصد توليد را به خود اختصاص داده اند ((Smith and Jimmerson, 2005.
شكل1-1. مهمترين كشورهاي توليد كنندهي گلرنگ.
(جدول1-1) توليد جهاني گلرنگ (Anonymous, 2008).عملکرد دانه (کيلوگرم در هکتار)سال توليد2109200111062002-200117892003-200213652004-200320902005-200424332006-200527792007-200618472008-2007
گلرنگ زراعي گياهي يکساله و از خانواده گل کاسني مي باشد و از بين کشورهاي توليد کننده آن هندوستان با داشتن حدود 60 درصد سطح زير کشت جهاني (831 هزار تن) را به خود اختصاص داده است . ايالات متحده آمريکا با عملکرد 1485 کيلوگرم در هکتار بيشترين متوسط عملکرد جهاني را در بين کشورهاي توليد کننده گلرنگ داراست (F.A.O, 1993). متوسط عملکرد دانه گلرنگ در ايران حدود 700 کيلوگرم در هکتار برآورد گرديده است (زينلي، 1378). در گذشته کشت گلرنگ بيشتر به منظور تهيه کارتامين (رنگدانهي قرمز رنگ که از گلچه هاي اين گياه قابل استخراج است) و استفاده از آن در رنگرزي البسه و نيز به عنوان رنگ غذا صورت مي گرفت (زينلي، 1378) ولي امروزه اين گياه در گروه گياهان روغني جا گرفته و به اين منظور کشت مي گردد (يزدي صمدي و عبدميشاني، 1370). اين گياه که احتمالاً بومي ايران است (برزگر، 1378) و (خواجه پور، 1370) در سطوح کوچک يا به صورت حاشيه اي براي حفاظت از محصولات، در حاشيه کرت ها کشت مي شده است و هم اکنون نيز در مناطقي از هندوستان براي جلوگيري و جبران خسارت عوامل مختلف بر گندم در کشت مخلوط به صورت رديفي کشت مي شود (Beech and Norman, 1963). زراعت گلرنگ به منظور استفاده از روغن دانهي آن سابقهي زيادي ندارد، به همين دليل در اغلب نوشته ها از اين گياه به عنوان يک گياه زراعي نسبتاً جديد ياد شده است. اصلاح ارقام پر محصول گلرنگ با مقدار روغن بالا که بعد از جنگ جهاني دوم اصلاح شدند به گسترش و توسعهي سطح زير کشت اين گياه زراعي در بعضي نقاط دنيا منجر شد، ارقام اصلاح شده از ژرم پلاسم هايي به دست آمده که از مراکز اوليه اين گياه از جمله ايران جمع آوري شده بودند. اين گياه به دليل قابليت هايي نظير قدرت سازگاري بالا، تحمل به سرما، تحمل نسبي به خشکي، شوري و قليائيت بالاي خاک و مواد مصرف متعدد در بسياري از کشورها به طور گسترده کشت مي شود (زينلي، 1378). اسيد لينولئيک موجود در روغن گلرنگ حاوي خواصي نظير کاهش چربي خون، کلسترول و سختي رگ ها مي باشد. روغن گلرنگ به عنوان مادهي خام جهت افزودن به مواد رنگي، جوهر چاپ و فيلم، نوار مغناطيسي، روغن جلا و … بکار برده مي شود. گلچه هاي اين گياه به عنوان مادهي اوليه جهت استخراج پيگمان هايي رنگي به منظور قابل ملاحظه اي در مواد غذايي و نوشيدني ها و … مي توان آن را بکار برد ( فروزان، 1378).
گلرنگ چنانچه قبل از گلدهي برداشت شود، علوفهي قابل قبولي را براي دام ها توليد مي کند (سرمدنيا و کوچکي، 1368؛ صديق و امين پور، 1363). گلرنگ در طب سنتي داراي خواص دارويي متعدد بوده که از آن جمله مي توان به اثرات آن در درمان دردهاي روماتيسمي و بيماري هاي زنان و اثرات مسهلي اشاره نمود (صديق و امين پور، 1363؛ فتحي بزچلوئي، 1369). با توجه به آنچه دربارهي اهميت گلرنگ گفته شد و با عنايت به کمبود توليد روغن هاي گياهي در کشور و همچنين بومي بودن آن در کشور ما، بررسي روند کشت گلرنگ و تحقيقات درباره آن امري اجتناب ناپذير است . در ايران تحقيق در مورد کشت گلرنگ به عنوان يک گياه روغني، از سال 1346 با تهيه بذر اصلاح شده از خارج از کشور، توسط مرکز تحقيقات کشاورزي ورامين، صورت گرفت. به اين منظور در سال 1348 با هدف بررسي پتانسيل ارقام بومي و توليد ارقام برتر اقدام به جمع آوري توده هاي محلي گلرنگ از شهرستانهاي مختلف نموده و آزمايشات به زراعي مختلفي را جهت حل مسائل زراعي آن به عمل آوردند. (زينلي، 1378).
يکي از عمده ترين دلايل پايين بودن سطح زير کشت گلرنگ کم بودن عملکرد آن است. برخي محققان بر اين عقيده اند که هنوز ژرم پلاسم ها و ذخاير توارثي، پتانسيل و تنوع ژنتيکي بسياري نهفته است که مي توان از طريق روشهاي چند منظوره انتخاب، با تلفيق اين توانايي هاي ژنتيکي و انتخاب ژنوتيپ هاي برتر، گامهاي مؤثر و کاربردي در جهت بهبود عملکرد، برداشت ( خواجه پور، 1376). عملکرد گلرنگ همانند ساير محصولات زراعي، تحت تأثير عوامل گوناگون از جمله ژنوتيپ تاريخ کشت، تراکم بوته، رطوبت، حاصلخيزي، دما و نور قرار مي گيرد. عملکرد دانه در واحد سطح هنگامي حاصل مي گردد که اين رقابت ها به حداقل خود رسيده و در عين حال گياه بتواند از عوامل رشد موجود حداکثر استفاده را بنمايد.
مزرعه خوب گلرنگ بايستي در شرايط ديم و زراعت آبي در کانادا به ترتيب حداقل 1650 و 2200 کيلوگرم در هکتار توليد دانه داشته باشد (Mundel et al., 2004). گلرنگ داراي واريته هاي خاردار و بدون خار است، که درصد روغن در ارقام خاردار، از ارقام بدون خار و ارقامي که داراي خار کمتري هستند، بيشتر مي باشد (Osorio et al., 1995). کاشت گلرنگ به چندين قرن پيش برمي گردد که در ابتدا به منظور استفاده از گلبرگ هاي رنگي آن جهت رنگ هاي خوراکي، طعم دهندهي غذا، چاشني، روغن دانه و رنگرزي منسوجات در کشورهاي شرق دور مورد استفاده قرار مي گرفته است (Esendal, 2001). همچنين گلرنگ در سال هاي اخير به عنوان يک گياه مناسب جهت کاشت علوفه مورد توجه قرار گرفته است (Landau et al., 2005).
دانه هاي گلرنگ بين 16 تا 18 درصد پروتئين دارند که کنجاله آن بعد از روغن کشي 24 درصد پروتئين دارد و قابل استفاده براي تغذيهي حيوانات است. که به لحاظ کيفيت مشابه با کنجاله کلزا، البته با کمي پروتئين و انرژي بيشتر مي باشد. مصرف علوفه اي گلرنگ منحصر به مواقعي مي شود که به عنوان مثال در اثر سرمازدگي و يخبندان مزرعهي گلرنگ، کيفيت محصول بسيار پايين پيش بيني شود (Mundel et al., 2004). همچنين مي توان از قسمت هاي رويشي گلرنگ براي تهيه علوفه سيلويي مطلوب استفاده کرد (Weinberg et al., 2002). گلرنگ داراي ويژگي هاي مهمي جهت کاشت در مناطق ديم مي باشد که مي توان به تحمل آن به سرما، خشکي و شوري اشاره کرد، به طوري که توانسته است در مناطق خشکي مثل مرکز آناتولي و نواحي اطراف آن که بارندگي کافي ندارند، مثل استان هاي آنکارا، Eskisehir و Konya و Cankiri در ترکيه بطور موفق رشد نمايد. { به طوري که سطح زير کشت آن در ترکيه در سال 2005 به 265 هکتار رسيده است (F.A.O, 2006)}. بر اساس نوع پوست دانه، درصد روغن دانه گلرنگ بين 20 تا 45 درصد متغير مي باشد. وجود مقادير زياد اسيد چرب غير اشباع لينولئيک در روغن دانه باعث کاهش کلسترول خون مي شود. همچنين از اين روغن براي تهيه انواع مارگارين و سالاد نيز استفاده مي شود. در بسياري از کشورها نه به دليل استفاده از رنگ آن، بلکه به خاطر يک منبع بسيار مهم روغن، اين گياه مورد توجه قرار گرفته است، چون دانه هاي گلرنگ حاوي 35 تا 50 درصد روغن، 15 تا 20 درصد پروتئين و 35 تا 45 درصد پوست مي باشند (Rahamatalla et al., 2001). روغن استاندارد گلرنگ حاوي حدود 8-6 درصد اسيد پالميتيک، 3-2 درصد اسيد استئاريک، 20-16 درصد اسيد اولئيک و 75-71 درصد اسيد لينولئيک مي باشد (Velasco and Fernandez, 2001). اين گياه به راحتي مي تواند در مناطقي که دما پايين و خاک هايي با حاصلخيزي کم دارند، رشد و نمو موفقي داشته باشد (Koutroubas and Papadis, 2004). موفقيت در توليد گلرنگ در مناطق جديد بستگي زيادي به اصلاح و بهبود بيشتر عملکرد دانه و روغن دارد. عملکرد دانهي يک رقم گلرنگ ممکن است در مناطق مختلف، متفاوت باشد، زيرا عواملي چون نور، آب، بارندگي، دما، رطوبت محيطي و رقابت در جذب مواد غذايي متفاوت خواهد بود (Koutroubas and Papadis, 2004). عملكرد گلرنگ را تابعي از تعداد بوته در واحد سطح، تعداد غوزه در بوته، تعداد دانه در غوزه و وزن دانه ها ذكر كردند (Yoguoy et al., 1993). در گزارشي از کانادا، مراحل نمو گلرنگ را شامل سبز شدن، روزت، طويل شدن ساقه، تشکيل ساقه هاي جانبي، گلدهي و رسيدگي تقسيم کردند. در گزارش ايشان، در تاريخ کاشت حدود اواسط ارديبهشت مرحله جوانه زني 2 تا 3 هفته، گلدهي12 تا 15 هفته و رسيدگي فيزيولوژيکي 20 هفته طول مي کشد (Mundel et al., 1992).
گلرنگ به عنوان يک گياه بومي کشور ايران، با ويژگي تحمل نسبتاً بالايي که به شوري و خشکي از خود نشان مي دهد و همچنين به دليل بالا بودن کيفيت روغن آن، مي تواند نقش مهمي در گسترش سطح زير کشت گياهان روغني در کشور داشته باشد. دسترسي به ارقام متحمل به خشکي مي تواند توسعه کشت اين گياه را در شرايط اقليمي خشک، فراهم سازد (Forozan, 1997). تنش خشکي در گلرنگ در مرحله رشد رويشي از طريق کاهش شاخص سطح برگ باعث کاهش توليد ماده خشک و کاهش عملکرد گياه مي شود. اين گياه در مرحله رويشي نسبت به مراحل بعدي رشد، نسبت به کمبود آب متحمل تر است و عدم آبياري در اين مرحله باعث گسترش سيستم ريشه اي گياه و افزايش تحمل گياه نسبت به شرايط گرم و خشک در مراحل بعدي مي شود، بنابراين توصيه مي شود که پس از جوانه زني و استقرار گياه يک دوره خشکي کوتاه مدت به گياه داده شود (خواجه پور، 1383).
در بعضي مناطق مزرعه گلرنگ توسط گوسفند چرانيده مي شود. بوته هاي سبز در حال رشد و شاخ و برگ گياه بعد از برداشت، گاهي اوقات به منظور تعليف دام استفاده مي شود. دام ها و به ويژه گوسفند اشتها و رغبت زيادي به خوردن کاه و کلش گلرنگ نشان مي دهند (Knowles, 1979). در برخي منابع از ارقام بي خار و گل قرمز گلرنگ به عنوان گياه زينتي نيز نام برده شده است (Pascaal.Villalobos and Alburquerue, 2000). متوسط عملکرد گلرنگ در سطح جهاني در حدود 2 تن در هکتار گزارش شده است. گلرنگ در کشورهاي مختلف داراي نام ها و اسامي مختلفي است. در زبان انگليسي به اين گياه Safflower و در زبان فرانسه Carthame و در زبان عربي به اين گياه قرطوم، کرتوم و عصفر اطلاق مي گردد (Able, 1972). در ايران به آن گلرنگ،گلبرآفتاب و در مناطق متعدد اسامي ديگري همچون کوشه، کافشه، کاژيره، کاجيره و گل زرد نيز به آن اطلاق مي شود، به دليل قيمت ارزان و قابليت جايگزيني اين گياه با زعفران تحت عناوين زعفران دروغين، زعفران کنگره و زعفران رنگرزي نيز معروف است. کشت و کار گلرنگ در ايران از ديرباز جهت استفاده از رنگ آن در صنايع قالي بافي، تزئين نان و غيره به صورت محدود معمول بوده، ولي به دليل نبودن ارقام با عملکرد بالا، طولاني بودن فصل رشد و وجود آفات و بيماري ها هيچ گاه سطح زيرکشت قابل توجهي نداشته است و بيشتر در حواشي مزارع کشاورزان جهت مصارف شخصي کشت مي گرديده است. در ايران کشت و کار گلرنگ تحت عنوان يک گياه روغني از سال 1336 شروع شد و پس از سال 1353 سطح زير کشت اين گياه بسيار محدود گرديد. از جمله عوامل کاهش سطح زير کشت گلرنگ در ايران طي سالهاي گذشته محدود شدن عملکرد دانه توسط عواملي همچون آفات، بيماري ها، علف هاي هرز و در دسترس نبودن ارقام مناسب واطلاعات کافي در زمينه زراعت اين گياه بوده است (زينلي، 1378). ولي دوباره از ابتداي سال 1370 فعاليت هايي به منظور توسعه کشت و کار گلرنگ صورت گرفته است به طوري که درسال 1375، 115 تن محصول از کشاورزان خريداري شد (زينلي، 1378). متوسط دانه گلرنگ در ايران حدود 700 کيلوگرم درهکتار برآورد گرديده که از متوسط عملکرد جهاني گلرنگ (حدود 2 تن در هکتار) خيلي کمتر است. يکي از امتيازات ارزشمند گياه گلرنگ در ايران بومي بودن و سازگاري گياه است. بنابراين شايسته است که مطالعات بيشتري براي شناخت اين گياه و استعدادهاي آن انجام گردد (زينلي، 1378). بر اساس آزمايش ها و بررسي هاي انجام شده گلرنگ توان توليد بيش از4 تن دانه درهکتار را دارد و حتي در بعضي کشت هاي آزمايشي بيش از 5/4 تن دانه از آن برداشت شده است. در هر حال عملکرد دانه بالاتر از2 تن در هکتار مطلوب است (زند، 1374).
مهم ترين مراکز تحقيقاتي در زمينه اصلاح گياه گلرنگ در کشورهاي هندوستان، مکزيک، ايلات متحده، چين، کانادا و استراليا مستقر است. گلرنگ به طور گسترده در هند، خاور نزديک و چين کشت مي شود. در دهه هاي اخير کشت اين گياه در کشورهاي آمريکاي جنوبي و استراليا نيز متداول گرديده است. در حال حاضر اين گياه در بيش از 60 کشور جهان و عمدتاً در کشورهاي هند، مکزيک، ايالات متحده آمريکا، اتيوپي، اسپانيا و استراليا مورد کشت و زرع قرار مي گيرد (Dajue, 1999).
1-3: مشخصات گياه شناسي:
گلرنگ (Carthamus tinctorius L.) از خانواده Compositeae است. جنس Carthamus حدود 25 گونهي مهم دارد که بسياري از آنها بومي منطقهي مديترانه هستند (احمدي و اميدي، 1380). در زمينهي مبدأ گلرنگ اتفاق نظر وجود ندارد و به عقيدهي واويلوف گونهي زراعي گلرنگ (Carthamus tinctorius L) به همراه دو گونه (C.palaestinus L, C.oxyacanth L) در يک گروه جاي دارند. هر سه گونه يکساله، قابل تلاقي با يکديگر بوده و12 جفت کروموزوم دارند (احمدي، 1371). وي سه ناحيه را به عنوان مبدأ، براي گونهي زراعي گلرنگ پيشنهادکرده است که اولي در هند، دومي در افغانستان وسومي در اتيوپي قرار دارد (Knowles, 1979). نولز (Knowles, 1980) پيشنهاد کرد که براي سهولت کار بهتر است به چندين مرکز کشت و مصرف گلرنگ در دنياي قديم اشاره نمود. اين نه مراکز مبدأ هستند و نه مراکز تنوع و در واقع کاربرد واژهي مراکز متشابه مناسب تر مي باشد. نولز اين مراکز را در 7 گروه قرار داده که عبارتند از:
الف) خاور دور : چين، ژاپن و کره
ب) هند – پاکستان و بنگلادش
ج) خاورميانه : افغانستان، ايران تا ترکيه، بخش هاي جنوبي اتحاد جماهير شوروي سابق تا اقيانوس هند.
د) مصر: کناره رودنيل در شمال سودان، جنوب مصر.
ه ) سودان : کناره هاي رود نيل در شمال سودان ، جنوب مصر
و) اتيوپي
ز) اروپا: اسپانيا، پرتغال، فرانسه، روماني، مغرب (مراکش) و الجزاير
بر اساس تقسيم بندي فوق ايران در مرکزخاورميانه قرار مي گيرد (Knowles, 1979).
در پاکستان و افغانستان و ساير کشورهاي خاورميانه، کشت گلرنگ محدود و اکثراً براي استخراج رنگ از گل هاي آن کشت مي شود. در بعضي از مناطق پاکستان، گلرنگ به مصرف علوفه مي رسد. ژاپن سطح کمي از اراضي خود را به زراعت گلرنگ اختصاص داده و در جنوب فرانسه گلرنگ از سال 1943 به عنوان يک گياه زراعي مورد توجه قرار گرفت، اما توليد آن در سال 1949 به دليل خسارت لارو مگس گلرنگ به طور کلي متوقف گرديد (Dajue, 1999). ظهور ارقام پر محصول با محتواي روغن بالا که بعد از جنگ جهاني دوم اصلاح شدند، باعث شد که سطح زير کشت گلرنگ در جهان افزايش يابد (Salankhe and Kesai, 1986). مطالعات باستان شناسي مشخص کرده که مصريان باستان از 4000 سال پيش اين گياه را شناسايي کرده اند و در مصر کشت مي شده و از آن به منظور استفاده از رنگ، روغن گياهي و مصارف دارويي سود مي جسته اند. اين محصول احتمالاً از ناحيهي فرات به مصر برده شده، اما روغن کشي واستفاده از روغن آن بعدها درآنجا متداول شده است. دسته اي از گل هاي مجزاي گلرنگ که در ميان پاکتي از برگ هاي بيد بود با جسد موميايي آمنوفيس اول از سلسله هجدهم (1600 قبل از ميلاد) کشف شد. بنا بر نوشته پليني(قرن اول پس از ميلاد) روغن گلرنگ در مصر به عنوان جانشيني ملايم تر، به جاي روغن کرچک استفاده مي شد، اما مصرف خوراکي نداشت و در آن زمان براي روميان شناخته شده نبود (Ashri et al., 1974). ابن ماسريه (1000 ميلادي) که در بغداد زندگي مي کرد، کتابي بزرگ درباره علم طب عرب ها و يونانيان معاصر خويش نوشت. وي که اين گياه را سنيسوس مي ناميد، اشاره مي نمايد که در خاورميانه به صورت خودرو و اهلي رشد مي کند و واريته بزرگ دانه سفيد آن ارزشمندترين واريته هاي آن است.
احتمالا اين گياه در قرن سوم از چين به ژاپن رفت، اما به مقدار کمي کشت شد و تا قرن بيستم گلرنگ درمصارف غذايي ژاپن استفاده نمي شد. اما اکنون يک قلم وارداتي عمده در اين کشور است. در رابطه با موارد استفاده از گياه گلرنگ بايد به اين نکته توجه نمود که اين گياه داراي موارد مصرف گوناگون مي باشد و همان گونه که ذکر شد گشت گلرنگ در قديم بيشتر به دليل تهيه رنگ از گل آن



قیمت: تومان


پاسخ دهید