دانشگاه قم
دانشکده آموزش هاي الکترونيکي
پايان نامه جهت اخذ درجه کارشناسي ارشد حقوق جزا و جرم شناسي
عنوان:
بررسي محدوده ي اقدامات تأميني و تربيتي در قانون مجازات اسلامي 1392بامقايسه قانون مجازات اسلامي1370
استاد راهنما:
جناب آقاي دکتر عادل ساريخاني
نگارنده:
زهرا طيّار
تابستان1393
تقديم به
باسپاس از خداوند منّان که توانايي انديشيدن به ما عطا فرمود. تقديم به پدرومادر بزرگوارم، خواهروبرادر عزيزم که امنيّت وآرامش به زندگي ام مي بخشند ودلگرمي وحمايتشان انگيزه ي تلاش است .
تشكرو قدرداني
حمدوسپاس خداي را که توفيق کسب دانش ومعرفت را به ما عطا فرمود. دراينجا برخود لازم مي بينيم که از زحمّات اساتيد ومعلّمين بزرگوارم تقدير وتشکّر کنم. از جناب آقاي دکتر ساريخاني که راهنمايي اينجانب را درانجام تحقيق ونگارش پايان نامه تقبّل داشتند ودانش خودرا بي دريغ نثار کردند وحضور پربرکت وعلم ايشان راهنماي مسير بود وبدون راهنمايي هاي ايشان تهيّه اين پايان نامه بسيار دشوار بود، تشکّروقدرداني مي کنم .

چکيده
تصويب قوانين و مقررّات جزايي در جامعه ،وسيله اي براي حفاظت از حقوق وآزادي هاي فردي واجتماعي است . عدالت کيفري ايجاب مي کند جامعه واکنش مناسبي در قبال مجرم اتخّاذ کند. تصويب قوانين جزايي محدود به مجازات ها نمي شود وتوجّه به اقدامات تأميني وتربيتي درکنار آنها الزامي است. اين اقدامات، تدابيرپيشگيرانه اي هستند که براي اصلاح مجرم ، رفع حالت خطرناک وجلوگيري از ارتکاب جرم در آينده وبازسازگاري اجتماعي مجرم وضع مي شوند. البتّه اين اقدامات در مورد اشياء خطرناک نيز قابليّت اجرا دارند وبه طورکلّي هدف تأمين امنيّت جامعه را دنبال مي کنند. اقدامات تأميني و تربيتي با راه هاي اصلاحي،درماني وتربيتي بدنبال کاهش ميزان جرايم و اصلاح مجرمين هستند. امروزه با گسترش جرايم وايجاد جرايم نوين توجّه به انواع اين اقدامات وگسترش حوزه آن ها مي توان کمک شاياني به دستگاه قضايي نمايد. هدف از اجراي اين پايان نامه بررسي اقدامات تأميني وتربيتي به عنوان وسيله اي براي تأمين امنّيت و دفاع اجتماعي واصلاح مجرم در قانون مجازات اسلامي1370 و توسعه وپيشرفت ونوآوري هاي قانون مجازات اسلامي 1392، در اين زمينه با نگاهي مقايسه اي است .همچنين بررسي تأسيس هاي نويني که ماهيتاً جنبه اقدامات تأميني و تربيتي دارند و در قانون مجازات جديد به آنها براي اوّلين بار توجّه شده است.از مصاديق اين اقدامات در قانون مجازات اسلامي 1392 مي توان به اقدامات تأميني و تربيتي اطفال ونوجوانان اشاره کرد که نسبت به قانون قبل بسيار کامل تر و گسترده تر است وتا حدّ زيادي خلأ هاي قانون قبلي را ازبين برده است .مواردي مانند تعيين اين اقدامات براي همه ي جرايم نابالغين، درنظرگرفتن معيار سن ّ شمسي درجرايم تعزيري ،تخفيف و تبديل اقدامات تأميني و تربيتي و..همچنين تأسيس هاي نويني مانند مجازات هاي جايگزين حبس ، خدمات عمومي رايگان ،نظام نيمه آزادي ،تعويق مراقبتي در قانون جديد مورد توجّه قرار گرفته است . انجام تحقيق در اين پايان نامه به شيوه توصيفي است . اقدامات تأميني وتربيتي در قانون جديد بسيار گسترده ،متنوّع ومدرن است به نحوي که بسياري از انواع اين اقدامات در قانون مجازات اسلامي وجود نداشت . وجود موّادقانوني فراواني از اين قانون نشانگر توجه خاصّ قانونگذار به اعمال اين تدابير ومقوله اصلاح وبازسازگاري مجرمان است .
واژگان کليدي: اقدامات تأميني، قانون ،اقدامات تربيتي، مجازات اسلامي
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه———————————————————1
بيان مسئله —————————————————–1
سوالهاي تحقيق————————————————–1
فرضيه——————————————————–1
پيشين——————————————————–2
اهداف تحقيق ————————————————–2
ضرورت تحقيق ————————————————-3
سامانه تحقيق —————————————————3
فصل اول مفاهيم اصطلاحي و لغوي وپيشينه ——————————4
مبحث اول مفاهيم ————————————————4
گفتار اول مفاهيم لغوي———————————————4
الف. تأمين—————————————————–4
ب.تربيت——————————————————5
گفتار دوم مفاهيم اصطلاحي—————————————–7
الف.مفهوم اصطلاحي تربيت—————————————–7
ب.بررسي تعاريف اقدامات تأميني و تربيتي ——————————-10
ج.اهداف اقدامات تأميني و تربيتي ————————————-13
1-پيشگيري از جرم و اصلاح مجرم ————————————13
2-جانشين کردن مجازات با اقدامات تأميني و تربيتي ————————-13
د.ويژگي ها وخصايص اقدامات تأميني و تربيتي —————————-14
اول .نداشتن رنگ اخلاقي——————————————-14
دوم.نامعيّن بودن مدت———————————————-14
سوم.قابليت تجديدنظر دائمي—————————————–15
پنجم .تحقير آميز نبودن ——————————————–16
ششم .رنج آور نبودن ———————————————-16
هفتم .جبران ضرروزيان ناشي از جرم———————————–17
ر.اقسام اقدامات تأميني و تربيتي ————————————–17
مبحث دوم پيشينه اقدامات تأميني و تربيتي ——————————-18
گفتار اوّل بررسي اقدامات تأميني و تربيتي
قبل از پيروزي انقلاب اسلامي —————————————18
گفتار دوّم اقدامات تأميني و تربيتي
پس از پيروزي انقلاب اسلامي—————————————22
گفتار سوّم پيشينه اقدامات تأميني و تربيتي
از ديدگاه اسلام– ————————————————-26
فصل دوم ارکان و شرايط اقدامات تأميني و تربيتي —————————29
مبحث اول ارکان اقدامات تأميني و تربيتي ———————————29
گفتار اول ارکان عام حقوقي اقدامات تأميني و تربيتي
در قانون مجازات اسلامي 1392وقانون مجازات اسلامي1370——————–29
الف.لزوم ارتکاب جرم ———————————————-29
ب.لزوم مسئوليت کيفري———————————————34
1.صغار و مجانين ————————————————-35
1-1. صغار——————————————————35
2-1. مجانين —————————————————-41
1-2-1. جنون در قانون مجازات اسلامي ———————————41
2-2-1.جنون ومسئوليت کيفري درقانون
مجازات اسلامي 1392———————————————43
2.اشخاص حقوقي————————————————46
1-2. نظرات مختلف در مورد
مسئوليت کيفري اشخاص حقوقي————————————-46
2-2.رويکرد قانون مجازات اسلامي 1370
در قبال مسئوليت کيفري اشخاص حقوقي——————————–47
3-2.پذيرش مسئوليت کيفري اشخاص حقوقي
درقانون مجازات اسلامي 1392—————————————-49
گفتار دوم ارکان خاص و قانوني اقدامات تأميني و تربيتي ———————-51
الف.قانوني بودن اقدامات تأميني و تربيتي ———————————51
1.اصل قانوني بودن اقدامات تأميني و تربيتي
در قانون مجازات اسلامي1370 و قانون مجازات اسلامي 1390——————52
ب. رکن مادّي اقدامات تأميني و تربيتي ———————————-55
1.جرايمي که در آنها مي توان از ابتدا
اقدامات تأميني و تربيتي مورد استفاده قرار گيرد —————————-55
2.جرايمي که با شرايط ويژه مشمول
اقدامات تأميني و تربيتي مي شوند————————————–60
3.جرايمي که امکان اجراي اقدامات تأميني
درباره آنها وجود ندارد———————————————-63
مبحث دوم شرايط اعطاي اقدامات تأميني وتربيتي—————————-65
گفتار اول شرايط ماهوي اعطاي اقدامات تأميني و تربيتي———————–65
الف.شرط وجود حالت خطرناک—————————————65
ب.شرط سابقه ارتکاب جرم وخطرارتکاب جرم در آينده ———————-67
ج.بررسي جرايمي که در مورد آنها اقدامات تأميني و تربيتي
اعمال مي شود وشرايط اجراي اقدامات تأميني و تربيتي ————————68
د.تناسب ميان جرم و اقدامات تأميني و تربيتي ——————————73
گفتاردوم شرايط قضايي اعطاي اقدامات تأميني و تربيتي ———————–75
الف.اختياري يااجباري بودن اقدامات تأميني و تربيتي در
قانون مجازات اسلامي1370 و قانون مجازات اسلامي 1392———————76
1.اختياري بودن اقدامات تأميني و تربيتي———————————-76
2.اجباري بودن اقدامات تأميني و تربيتي ———————————-78
ب.دادگاه صالح به اعطاي اقدامات تأميني و تربيتي
در قانون مجازات اسلامي1370 و قانون مجازات اسلامي 1392—————–81
ج.وجود مراکز مخصوص براي اجراي اقدامات تأميني و تربيتي——————86
فصل سوم آثار کيفري ،مدني،فرهنگي واجتماعي اقدامات
تأميني وتربيتي در قانون مجازات اسلامي1370 و قانون مجازات اسلامي 1392
————————————————————89
مبحث اول آثار کيفري اقدامات تأميني و تربيتي—————————-89
گفتار اول اقدامات تأميني و تربيتي مربوط به مکان ————————-89
الف.اقدامات تأميني و تربيتي مکاني در قانون مجازات
اسلامي1370 و قانون مجازات اسلامي 1392—————————-89
1.تبعيد ،ممنوعيت از اقامت يا اجبار به اقامت—————————-90
2.اقدامات تأميني مکاني مربوط به اطفال بزهکار در
قانون مجازات اسلامي 1392—————————————95
3.منع خروج اتباع ايران واخراج بيگانگان ——————————95
گفتاردوم آثار کيفري اقدامات تأميني و تربيتي (محروم کننده )
محروميت از حقوق اجتماعي وممنوعيت شغلي————————–97
1.محروميت از حقوق اجتماعي————————————-97
الف.محروميت از حقوق اجتماعي بعنوان مجازات اصلي در
قانون مجازات اسلامي 1370 و قانون مجازات اسلامي 1390—————-98
ب.محروميت ار حقوق اجتماعي بعنوان مجازات تکميلي
وتبعي در قانون مجازات اسلامي 1370 وقانون مجازات اسلامي 1392———–98
ج.محروميت از حقوق اجتماعي بعنوان مجازات تبعي
در قانون مجازات اسلامي 1370 و قانون مجازات اسلامي 1392 ————–99
2.ممنوعيت ومحروميت شغلي————————————-103
الف.ممنوعيت شغلي عام در قانون مجازات اسلامي 1370و قانون مجازات
اسلامي 1392———————————————–104
ب.ممنوعيت شغلي خاص در قانون مجازات اسلامي 1370 و قانون
مجازات اسلامي 1392 —————————————-106
گفتارچهارم “آثارکيفري اقدامات تأميني نگهداري
اشياء و بستن موسسات —————————————–109
الف.ضبط اشيا خطرناک —————————————–109
ب.بستن موسسات جرم زا —————————————114
گفتار پنجم آثار کيفري اقدامات تأميني و تربيتي
مربوط به بازپروري (تربيتي و درماني)——————————-115
الف.اقدامات تربيتي——————————————–116
ب.اقدامات درماني——————————————–122
1.اقدامات درماني مجانين—————————————122
1-جنون در زمان ارتکاب جرم وبعد از آن—————————-123
1-2-جنون پس از ارتکاب جرم در جرايم حدي ———————–126
2.اقدامات درماني معتادين ————————————–127
3.حرفه آموزي واشتغال —————————————-128
گفتار ششم اقدامات تأميني و تربيتي کنترل کننده و نظارتي—————-130
گفتارهفتم آثارکيفري انتشارحکم———————————-132
مبحث دوم آثار مدني اقدامات تأميني وتربيتي————————-135
گفتاراوّل محروميت از حق ولايت ،قيمومت و نظارت——————-135
گقتاردوّم انتشارحکم—————————————–136
مبحث سوم آثار اجتماعي اقدامات تأميني و تربيتي———————136
گفتار اول پيشينه ومنافع کار عام المنفعه —————————136
گفتار دوم کار عام المنفعه در قانون مجازات اسلامي 1392————–138
گفتار سوم انجام کار عام المنفعه درساير کشورها———————142
مبحث چهارم آثار فرهنگي اقدامات تأميني وتربيتي——————-143
گفتار اول آثار فرهنگي شرعي و ديني اقدامات تأميني
وتربيتي ————————————————144
گفتار دوم آثار فرهنگي ديگر———————————-147
نتيجه گيري ———————————————150
پيشنهادات ———————————————-152
منابع————————————————–154
فهرست علائم واختصارات
ق.م.ا ……………………………………………………………………….. قانون مجازات اسلامي
ق.ا…………………………………………………………………………….قانون اساسي
مقدمه
1- بيان مسئله : قانون در مقابل جرم دو نهاد متفاوت با مجازات پيش بيني کرده است ، که به آنها اقدامات تأميني و تربيتي گفته مي شود . اقدامات تأميني معمولاً در مواقعي که مرتکّب حالت خطرناک يا حالت مزمن داشته باشد مورد استفاده قرار مي گيرد . تجربه نشان داده است پاره اي از مجرمان (مجرمان به عادت ، مجرمان مبتلا به امراض روحي و رواني ) از درک واقعيت فلسفه مجازات عاجزند وآثار ارعابي آنرا احساس نمي کنند ، بنابراين به فعاليّت هاي بزهکارانه خود ادامه خواهند داد ودفاع جامعه در مقابل چنين افرادي منحصراً بااعمال مجازات تأمين نمي گردد .اين اقدامات گاهي نسبت به مجانين براي حفظ جامعه از خطرات آنها وگاهي نسبت به مجرمين خطرناک اعمال مي شود مثلاً ممکن است اقدام تأميني در مورد اراذل و اوباش اعمال شود. اقدامات تربيتي نيز اقداماتي است که نسبت به دسته خاصي از مجرمين اعمال مي شودوجنبه آموزشي ، اصلاحي و ارشادي دارند . اين تدابيربيشتر نسبت به اطفال و نوجوانان بزهکار اجرا مي شوند ؛براي مثال نگهداري اين کودکان و نوجوانان در کانون اصلاح و تربيت و فرستادن آنها به مؤسسه آموزشي و فرهنگي به منظور تحصيل و حرفه آموزي اقدامات تربيتي محسوب مي شوند. البتّه در مورد مجرمين ديگر نيز اقدامات تربيتي اعمال مي شود. براي مثال در تعويق مراقبتي دادگاه مي تواند دستوري مبني بر گذراندن دوره يا دوره هاي خاص آموزش ويادگيري مهارتهاي اساسي زندگي يا شرکت در دوره هاي تربيتي ،اخلاقي ، مذهبي ،تحصيلي يا ورزشي مقرّر کند .اين اقدامات و مجازات ها ،هردوبه دنبال هدف واحدي يعني پيشگيري از انجام جرم واصلاح بزهکاران هستند امّا راههاي رسيدن به اين اهداف در آنها متفاوت است .در اين اقدامات مانند مجازات ها بايد اصل قانوني بودن رعايت شود. 2-سؤال هاي تحقيق . 1.تمايز بارز اقدامات تأميني واقدامات تربيتي چيست؟
2.تفاوت اين نهاد در قانون مجازات اسلامي 1370 وقانون مجازات اسلامي 1392 درچيست ؟
3-فرضيه 1. اقدامات تأميني ماهيّت حفظ و نگهداري واقدامات تربيتي جنبه آموزشي و تربيتي دارند . 2. قانون مجازات اسلامي1392 اقدامات تأميني و تربيتي نسبت به قانون مجازات اسلامي 1370 گسترش يافته است و نقايص آنرا برطرف کرده است وتأسيس هاي نوين تأميني و تربيتي مورد توجّه قرار گرفته است .
پيشينه :بدليل اهميّت موضوع اقدامات تأميني و تربيتي ، پژوهش در مورد آن همواره مورد توجّه بوده است . از پايان نامه هايي که به اين موضوع اختصاص دارند مي توان به اقدامات تأميني و تربيتي در حقوق ايران ( ناصر قاسمي) ،اقدامات تأميني و تربيتي در حقوق اسلام و حقوق موضوعه ايران ( محسن رهامي)، اقدامات تأميني و تربيتي در حقوق لبنان (نسرين محمودي)، اشاره کرد . در کتب حقوق جزا ، مبحث مشخصي به اين اقدامات اختصاص دارد. حقوق جزاي عمومي ( دکتر نوربها) ، حقوق جزاي عمومي جلد دوم ( دکتر اردبيلي) ، حقوق جزاي عمومي جلددوم ( دکتر شامبياتي) ، حقوق جزاي عمومي (دکتر صانعي ودکتر باهري) و…البته بعضي تأليفات به طور اختصاصي به اين موضوع اختصاص دارند مانند اقدامات تأميني و تربيتي دکتر محسن رهامي و اقدامات تأميني و تربيتي در حقوق کيفري ايران .در ادامه به مقالاتي که به اين موضوع پرداخته اند اشاره مي کنيم .اقدامات تأميني و تربيتي در حقوق کيفري (پرويز محمدنژاد)،اقدامات تأميني ( ابوطالب کردي)، اقسام اقدامات تأميني ( ناصر رسايي نيا) ، نقش اقدامات تأميني در اصلاح مجرم در ايران ( حسين کاکويي) ،علت قبول اقدامات تأميني ( ناصر رسايي نيا)، ماهيت اقدامات تأميني و تربيتي ازنظر فقهي و حقوقي ( فهيمه ملک زاده )، اقدامات تأميني در حقوق تطبيقي ( تاج زمان دانش)
4-اهداف تحقيق : با تصويب ق.م.ا 1392 قانون مجازات اسلامي باب جديدي در مورد اقدامات تأميني و تربيتي گشوده شد.زيرا در اين ق.م.ا 1392 توجّه زيادي به اعمال اينگونه اقدامات شده است ومقنّن در فصول و موّاد قانوني مختلفي به تشريح اينگونه اقدامات پرداخته است .بدليل تازه تصويب بودن اين قانون وتوسعه و پيشرفت هاي آن در زمينه اقدامات تأميني و تربيتي و نوآوري هاي اين قانون بررسي مواد قانوني مرتبط با اين اقدامات اهميّت زيادي دارد. به طور کلّي در ق.م.ا 1392 پيشرفت هاي قابل ملاحظه اي در زمينه پذيرش انواع گوناگون اين اقدامات در قالب تعليق اجراي مجازات ، تعويق صدور حکم ،آزادي مشروط ،مجازات هاي تعزيري تکميلي و تبعي ، نظام نيمه آزادي ، مجازات هاي جايگزين حبس ،مجازات اشخاص حقوقي ( اين مجازات ها در مواردي جنبه تأميني دارد)صورت گرفته است و نشان از اهميّت ويژه قانونگذار به مبحث اصلاح مجرمان دارد. هدف از انجام اين تحقيق تبيين اقدامات تأميني و تربيتي در قانون مجازات اسلامي و ق.م.ا 1392 قانون مجازات اسلامي است وهمچنين بررسي تشابه ، تفاوت ، نقايص ، توسعه ، پيشرفت ها ، نقاط قوّت ونوآوري هاي قانون مجازات اسلامي1392 با مقايسه با قانون مجازات اسلامي در رابطه با اقدامات تأميني و تربيتي است .
5-ضرورت تحقيق: با دقّت در موارد تحقيقاتي مورد اشاره در بسياري از آنها تنها اقدامات تأميني مورد توجّه قرار گرفته و از اقدامات تربيتي غافل شده اند.زيرا در تعاريفي که در کتب و مقالات ارائه شده است به بحث اقدامات تربيتي توجّه نشده است .براي مثال در کتاب حقوق جزاي عمومي دکتر نوربهاءتنها به اقدامات تأميني اشاره دارد ودربيان ويژگيها،اهداف واقسام به اقدامات تربيتي اشاره اي نشده است . درتعاريف متعدّدي هم که از اين اقدامات شده است به اقدامات تربيتي اشاره اي نشده است . براي مثال دکتر کي نيا در مباني جرم شناسي ،دکتر باهري و صانعي در حقوق جزاي عمومي در تعاريف خود فقط به اقدامات تأميني اشاره کرده اند. در صورتيکه اقدامات تربيتي با ويژگي هاي اصلاحي بارز ، نقش بسيار مهمّي در تأمين هدف بازسازگاري مجرم دارد . همچنين اهميّت دادن به اقدامات تربيتي مخصوصاً در مورد اطفال بزهکار ،ازشمار بزهکاران بزرگسال مي کاهد. در ادامه بايد يادآور شويم در زمينه اقدامات تأميني و تربيتي در قانون مجازات جديد کتاب و مقالات زيادي وجود ندارد ويکي از دلايل پرداختن به اين موضوع ، اين است . با توجّه به نوآوري ها و توسعه اين قبيل اقدامات چه درمعناي خاص و چه در معناي عام ، پرداختن به اين اقدامات در ق.م.ا 1392 ضرورت پيدا مي کند ومقايسه مواد تفاوت آن با قانون مجازات مي تواند تا حدّ زيادي گوياي توجّه بيشتر قانونگذاربه اين اقدامات باشد.
6-سامانه تحقيق : اين تحقيق در سه فصل گردآوري شده است . در بررسي موضوع مورد تحقيق ابتدا توجه به تعاريف و پيشينه اقدامات تأميني و تربيتي (فصل اول) ،سپس تبين ارکان و شرايط اقدامات تأميني و تربيتي(فصل دوم) ضرورت دارد . با توجه به فصول اول و دوم ، آثارکيفري، اجتماعي ، فرهنگي اين اقدامات نيز بايد مورد بررسي قرار گيردتا بتوان تحقيق جامعي در مورد اين موضوع انجام داد.

فصل اوّل (مفاهيم اصطلاحي و لغوي وپيشينه)
مبحث اوّل :مفاهيم
گفتار اوّل مفاهيم لغوي
الف. تأمين تأمين در فرهنگ فارسي عميد1 به معناي امنيت دادن و ايمن ساختن آمده است.در فرهنگ فارسي معين2 اينگونه آمده است (ت){ع.}(مص م.) ،ايمن کردن آرام دادن ،حفظ کردن.در لغت نامه دهخدا3 توضيح تأمين به اين نحو آمده است که : امين کردن (تاج المصادر بيهقي )(دهار) حفظ کردن و امن نمودن ،امين پنداشتن ،اعتماد کردن ،راستي کردن ،آمين گفتن دعاي کسي را . تأمين باب تفعيل و ريشه آن “أُمَنَ” است . در لسان العرب آمده است :أَمن : اَلأمان و الامانه بمعني . و الأمن : ضدُّ الخوف .4 يعني در برابر به وحشت انداختن وترساندن .در فرهنگ المنجد در توضيح “امن” اينگونه آمده است : أُلأُمان : اُلطمأنينه .( آرامش) اُلأمَنَه : اَلاِطمينان وَ سُکون ُ اَلقَلب . (اطمينان دادن وآرامش قلب) أَمناً : وثق به .أَمَنَهً : اطمَأَّنَ فهو أمن .5 در فرهنگ لغت “المعجم” نيز أَمِنَ اينگونه معني شده است : زالَ خوفِه وسَکَنَ قَلبِه ( از بين رفتن ترس وآرامش قلب ) . أَمَنَه : دَفَع عندَ الخوف واعطاه أماناً.( دور کردن و راندن کسي در هنگام ترس وآرامش دادن به او) اَلأمن : ضد خوف .6 با دقت در معاني ذکر شده در فرهنگ لغات ، مي توان گفت “تأمين” به معني امنيّت ،حفظ کردن ، ايجاد آرامش وازبين بردن ترس است . اقدامات تأميني اقداماتي هستند که از جامعه در مقابل مجرمين واشياء خطرناک حفاظت مي کنند و بدنبال اين هستند که با خنثي کردن حالت خطرناک مجرمين امنيّت افراد جامعه را تأمين کنند.
ب.تربيت :
تربيت در فرهنگ فارسي عميد7 به اين شکل آمده است : مص {ع} “تربيه” (ت رب ي) ، پروردن ، پرورش دادن ، ادب و اخلاق را به يکي ياددادن .در فرهنگ معين نيز همين معاني را براي تربيت ذکر کرده اند .8 در لغت نامه دهخدا تربيت به اين شکل معنا شده است : تربيت : {ت} (ع مص) ، پروردن و پرورانيدن .9 از گفته‌هاي زبان‌شناسان و فرهنگ واژه‌ها چنين برمي‌آيد که “تربيت” مصدر باب “تفعيل” و داراي سه ريشه است:1- ربأ، يربؤ (= فعل مهموز) ?- ربي، يربي (= فعل ناقص) ?- رب، يرب (= فعل مضاعف) 10تربيت چون از “ربا، يربو” باشد، رشد کردن و برآمدن و قد کشيدن و باليدن را مي‌رساند. ابن منظور11 در لسان العرب مي‌گويد: “رَبا الشي‏ءُ يَرْبُو رُبُوّاً و رِباءً: زاد و نما.” يعني چيزي رشد کرد و افزوده شد.تربيت از ريشه “رَب، يَرب” در معاني زير آمده است: پروردن، سرپرستي و رهبري کردن، نيکو کردن، به تعالي و کمال رساندن، ارزنده ساختن، از افراط وتفريط درآوردن، به اعتدال بردن، استوار و متين کردن. از ميان سه معناي پيش گفته، بيشتر زبان‌شناسان تربيت را با عنايت به ريشه “رب، يرب” تعريف کرده‌اند. از باب نمونه راغب اصفهاني12 بر آن است که: “تربيت، دگرگون کردن گام به گام و پيوسته هر چيز است تا آن‌گاه که به انجامي که آن را سزد برسد.”.هرگاه به کاربرد اين واژه در دانش تربيت و انديشمندان علوم تربيتي بنگريم، به اين نتيجه خواهيم رسيد که تربيت با در نظر گرفتن ريشه (مضاعف) معنا شده است.علامه طبرسي13 در تفسير مجمع البيان، پس از آنکه براي واژه “رب” معاني مختلفي چون مالک، صاحب، سيد، مطاع، مصلح و تربيت کننده را برمي‌شمرد مي‌گويد: “و اشتقاقه من التربيه، يقال: ربيته و رببته بمعني و فلان يرب صنيعته، اذا کان ينمها.”
“واژه رب از مصدر تربيت اشتقاق يافته است، (چه به صورت مجرد به کار برود و يا مضاعف،) معناي يگانه دارد. [= سوق دادن چيزي به سمت کمال] و فلاني کار و ساخته خود را تربيت کرد، يعني آن را رشد داد.”14.در تفسير نمونه15 آمده است :”رب در اصل به معناي مالک و صاحب چيزي است که به تربيت و اصلاح آن مي‌پردازد” در المنجد16 نيز تربيت به معناي از حد اعتدال سوق دان است .
انسان ها براساس فطرت خود داراي استعدادهاي زيادي هستند امّا بدون توجّه به اين استعدادها وقرار دادن آنها درمسير صحيح شکوفا نمي شوند . تربيت تاحدّ زيادي به معناي قرار دادن اين استعدادها در مسير صحيح وبرداشتن موانع از سرراه اين استعدادها براي رسيدن به کمال است . در اينجا بايد بين استعدادهاي درجهت کمال واستعدادهاي غير کمال طلبانه تفاوت گذاشت که با توجّه به نظام هاي ارزشي متفاوت مختلف است . در فرهنگ اسلامي اين استعدادها تا حّد زيادي تحت تأثير انديشه هاي مذهبي است ؛به اين معني که تربيت را شيوه اي مي دانند که بايددرجهت کمال ذاتي انسان قرار گيرد .ازخودگذشتگي،ايثار ، عشق ، کمک به همنوع همه در فرهنگ اسلامي امتيازاتي محسوب مي شوند که مي تواند دررسيدن فرد به کمال مطلوب کمک کند.زيرا هررشدي کمال طلبانه نيست. مثلاًدر فرهنگ هاي کاپيتاليستي اينگونه به اين مقوله نمي نگرند وبراي کسب ثروت براي خود از هرراهي را، نوعي استعداد (ضدکمال) وکمال مي دانند وبراي آنها هدف وسيله را توجيه مي کنند. حتّي اگر اين وسيله استثمار همنوعانشان باشد. بنابراين معناي تربيت، باتوجّه به زيربناي فکري ،فرهنگي و اعتقادي متفاوت است . بنابراين مي توان گفت اقدامات تربيتي ، اقداماتي آموزشي ، اصلاحي هستند که بايد درجهت شکوفايي استعدادها وبرداشتن موانع ازسرراه رشدوکمال بزهکاران باشند تا از اين طريق بتوانند به عنوان انساني سالم به جامعه بازگردند.تربيت ابتدا از محيط خانوادگي آغاز مي شود و اين امر مهّم در ابتدا برعهده والدين است . درادامه با ورود فرد به جامعه ، جامعه ورسانه نيز نقش مهمّي را در القاي تربيت صحيح به شخص برعهده دارند . بنابراين محيط خانوادگي ناسالم ، جامعه با ارزش هاي اجتماعي ، فرهنگي غلط ،برنامه ها و تبليغات ناصحيح ودرجهت عکس ارزش هاي انساني وکمال همه در روند تربيت غلط بزهکارتأثير دارند .
گفتار دوّم
الف . مفهوم اصطلاحي تربيت
درباره تربيت ديدگاه ها وتعاريف گوناگوني ارائه شده است .برخي تربيت را به رشد مادّي و جسمي منحصر نموده اند وبرخي نيز تعالي روحي ورواني انسان را مدّ نظر قرار داده اند . بنابراين با توجّه به ديدگاه هاي گوناگون، تعاريف مختلفي ودر پاره اي موارد، متضاد ارائه شده است. در اينجا به ارائه برخي از اين تعاريف پرداخته ودر نهايت به جمع بندي واظهار نظر نهايي خواهيم پرداخت.
تربيت به معناي ، فراهم كردن زمينه هاى لازم است، تا بتدريج استعدادهاى انسان شكوفا شود و به فعليّت درآيد و به سوى حد نهايى و كمال خود سير نمايد. بنابراين مى توان تربيت را چنين تعريف كرد: تربيت عبارت است17 از رفع موانع، و ايجاد مقتضيات براى آنكه استعدادهاي انسان در جهت كمال مطلق شكوفا شود. تربيت 18به آرامي و به صورت سير تکاملي صورت مي گيرد. اين يک واقعيت صددرصد صحيح است ،چرا که بوجود آمدن دگرگوني هاي اساسي در درون انسان بخصوص اگر ساليان عمر بيشتري را سپري کرده باشد،هرگز با سرعت انجام نمي گيرد ؛ زيرا کاملاً واضح است که تربيت دوکار بسيار مهّم انجام مي دهد که به سرعت وآساني در درون انسان تاثير نمي گذارد 1)تعديل احساس هاي خام وتموج هاي وابسته به غرايز حيواني واثبات خطابودن محتويات غلطي که در مغز و روان انسانها ي مورد تربيت جا گرفته وپيشرفت کرده اند .2)تلفيق وقابل پذيرش ساختن واقعيت ها،آرمان ها و ارزش هاي والاي انساي براي انسان مورد تربيت .3)تربيت مستلزم کوشش و انضباط است .4)تربيت فرد را متوجّه امکانات خلّاقه خود مي کند، همان چيزي که ويليام جيمز آنرا “خود گسترده تر” نام داده است. در ديدگاه استاد شهيد مرتضي مطّهري، تعليم، پرورش و استقلال نيروي فكري دادن، و زنده كردن قوه ابتكار متعلّم است و تربيت، پرورش دادن و به فعليّت درآوردن استعدادهاي دروني است كه بالقوّه در يك شي ء موجود است؛ از اين رو، كاربرد واژه تربيت فقط در مورد جانداران صحيح است؛ زيرا غير جانداران را نمى توان به مفهوم واقعي پرورش داد ؛آن طور كه يك گياه يا حيوان و يا يك انسان را پرورش مى دهند. از همين جامعلوم مي شود كه تربيت بايد تابع و پيرو فطرت، طبيعت و سرشت شيء باشد.اگر بنا باشد يك شىء شكوفا شود بايد كوشيد تا همان استعدادهايي که در آن هست بروز كند. بنابراين، تربيت در انسان به معناي پرورش دادن استعدادهاي او است و اين استعدادها در انسان عبارتند از: استعداد عقلي (علمي و حقيقت جويي) ، استعداد اخلاقي (وجدان اخلاقي)، بعد ديني (حس تقديس و پرستش)، بعد هنري و ذوقي يا بعدزيبايي و استعدادو خلاقّيت، ابتكار و ابداع.19کانت تربيت را پرورش و تأديب و تعليم توأم با فرهنگ مي‌داند که در پي کاميابي متربّي در جامعه آينده است؛ جامعه‌اي که به مراتب از جامعه کنوني برتر است وبزرگترين ودشوارترين مسئله آدمي است و افلاطون برآن بوده است که عالي تر و مقدس تر از تربيت ، فنّي نيست .20 جان استوارت ميل تربيت را هر تأثيري مي داند که آدمي د رمعرض آن است وتفاوت نمي کند آبشخور آن شيء، شخص يا جامعه باشد. اين تعريف بسيار گسترده است وبنابر آن کمتر چيزي است که عامل تربيت نباشد واز سويي بر اساس آن روشن نيست هدف تربيت را چگونه مي توان معلوم داشت . همچنين چنين نيست که تربيت به اين معنا الزاماً به سود متربي باشد.21 از نظر دورکيم تربيت عملي است که نسل هاي بزرگسال در قبال نسل هايي که هنوز براي زندگي اجتماعي پخته نيستند ، انجام مي دهند وهدف آن اين است که در کودک ، شماري از حالات جسماني ،عقلاني واخلاقي برانگيزد وپرورش دهد که جامعه سياسي برروي هم ونيز در محيط ويژه اي که فرد به نحو خاصّي براي آن آماده مي شود ، اقتضاء مي کنند.22 فردريک ماير تربيت را اينگونه تعريف مي کند :” تنها تربيت مي تواند ما را به سوي لذّتي راهنمايي کند که در عين لذت بودن ،از لحاظ کيفيت بي نظير بوده واز لحاظ کميّت بي انتها باشد . هوراسمان اين تعريف را يکي از فوايد عالي تربيت ذکر مي کند .
اين تعريف از تربيت که هدف غايي آنرا لذّت مي داند باعث ترويج خودخواهي خواهد شد. 23تعريفي که تامس هنري هاکسلي مطرح مي کند به اين قرار است :” تربيت عبارت است از: آموزش مغز آدمي، به موجب قانون هاي طبيعت. مراد من از قانون هاي طبيعت، تنها اشياء و قواي آنها نيست، بلکه اين قانون ها، افراد وروش هاي انسان را نيز در برمي گيرد.” اين تعريف از تربيت روشن ،جامع و مانع نيست ، بنابراين توصيف مزبور مانع شمول آن به روش هاي غير از تربيت نيست. 24 دوجمله درتوصيف هاي موجود درفلسفه تربيت درباره تربيت وجود دارد که قابل توجّه است: 1.تربيت رابايد فرآيندي دانست که به روشني افکار نوع بشر رهنمون مي شود . 2.بنابراين تربيت بدون تهذيب و عادت هاي عمده کامل نيست . براي تربيت اهداف پانزده گانه اي برشمرده اند که عبارت است از : تعقل،قدرشناسي از فرهنگ ،پرورش خلاقيّت،اهميّت درک وبه کاربردن دانش،تماس باانديشه هاي مهم ،ارزش هاي معنوي و اخلاقي،مهارت هاي اصولي،کارآمدي شغلي،سازگاري بهتر با زندگي خانوادگي،سلامت بدني و رواني،تغيير شخصيت براي سودمند بودن وعلاقه به آگاهي و دانش ودرک حقيقت،بوجود آوردن علاقه هاي پايدار،صلح جويي،تجديد مداوم و فهماندن اينکه بشرمقياس جهان است .25همانگونه که ازتعاريف تربيت دربالا مي توان فهميد ، تربيت انسان داراي ابعاد بسيار پيچيده اي است بنابراين به ندرت مي توان به تعريف واحدي دست يافت . بعضي از دانشمندان براي تربيت اهداف سطحي و بعضي اهداف والايي را برشمرده اند . بايد به اين نکته نيز توجّه داشت که تضادها وتناقض هاي موجود در تعريف تربيت تا حد زيادي از عقايدديني سرچشمه مي گيرد . رسيدن به کمال مطلق و مطلوب، درتعاريف انديشمنداني مثل استاد مطهري ناشي از نگرش و جهان بيني ديني است که انسان آفريده شده است تا به کمال مطلق برسد و تربيت هم بايد در جهت قرار دادن استعدادها



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید