دانشگاه آزاد اسلامي
واحد تهران مرکزي
دانشکده روانشناسي و علوم اجتماعي، گروه علوم تربيتي
پايان‌نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.A )
گرايش:فلسفه‌ي تعليم و تربيت اسلامي
عنوان :
تبيين وتحليل رويکردتفکر انتقادي درعرصه تعليم وتربيت و ارزيابي آن بر مبناي آموزه هاي تربيت اسلامي
استاد راهنما : دکتر حميدرضا آيت اللهي
استاد مشاور: دکتر مهشيد ايزدي
پژوهشگر: سعيد مدرسي
تابستان 93

تقديم:
به موعودي که دل ها منتظر ظهور اوست .
تقديم به پدر و مادرم که براي تعالي من از آسايش خويش گذشتند .
تقديم به همسرم كه كلامش و رفتارش انگيزه‌ي طي اين مسير بود.
تقديم به فرزندانم زهرا و محمدمهدي که صبورانه مرا در اين ايام تحمل کردند.
و تقديم به همه‌ي مربيان، معلمان و اساتيد دلسوز زندگي‌ام ، علي الخصوص استاد بزرگوارم معلم مجاهد، مرحوم حميد دادگسترنيا که مشوّقم بودند در اين مسير مبارک.

تقدير و تشکر
حمد و ثنا خداوند سبحان را كه فرصت جمع آوري اين پژوهش را برايم مقدر ساخت.
ضمن سپاس از كليه‌ي كساني كه در به ثمر رساندن اين پژوهش مرا مورد لطف و محبت خود قرار داده‌اند،از اساتيد محترم جناب آقاي دکتر حميدرضاآيت اللهي و سرکار خانم دکتر مهشيد ايزدي كمال تشكر و قدر اني را دارم .
سعيد مدرّسي

* چکيده :
هدف كلي اين پژوهش تبيين رويکرد تفکر انتقادي در عرصه تعليم و تربيت و تحليل تطبيقي مباني آن بر مبناي آموزه هاي تربيت اسلامي است. بنا بر ماهيت موضوع تحقيق از روش تحقيق توصيفي- تحليلي استفاده شده است، و منابع مورد استفاده در اين پژوهش مشتمل بر قرآن كريم، نهج البلاغه و هچنين كتب تربيتي، روانشناسي، مقاله هاي تربيتي، مجلات و سايت هاي مرتبط بوده است. روش جمع‌آوري اطلاعات كه محقق در اين پژوهش استفاده كرده است روش كتابخانه اي است.در اين پژوهش محقق دنبال پاسخگويي به اين مسأله است که: اصول و مباني فلسفي، روشي و محتوايي رويکرد تفکر انتقادي در عرصه تعليم و تربيت چيست و حوزه هاي اشتراک و افتراق مباني فلسفي رويکرد آموزش تفکر انتقادي با آموزه هاي تربيت اسلامي چيست؟
محقق با تدقيق در حوزه اهداف و مباني فلسفي در حيطه جهان شناسي و انسان شناسي اين رويکرد و تطبيق تحليلي آن با مباني تربيت اسلامي به اين نتيجه رسيده است که تفاوت منظر قابل تأملي در مباني رويکرد تفکر انتقادي رايج با مباني جهان شناسي و انسان شناسي در تربيت اسلامي وجود دارد. عدم جامعيت اهداف تربيتي در رويکردتفکر انتقادي، محدودشدن تعريف عالم به جهان مشهود و غفلت از حقايقي که از دايره حواس تجربي ماخارج است و محدود شدن تعريف زندگي انسان به حيات اين جهاني و مواردي ديگر در اين رويکرد، از جمله تفاوت هاي اساسي دو منظر تربيتي مذکور مي است.
مفاهيم کليدي : تفکر انتقادي، مباني فلسفي، آموزه هاي تربيت اسلامي
فهرست مطالب مطالب
عنوان صفحه فصل اول : كليات پژوهش 1-1مقدمه. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .21-2- بيان مساله. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21-3- هدف پژوهش. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . … . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . .31-4- سؤالات پژوهش. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41-5- ضرورت پژوهش . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41-6- تعريف مفاهيم . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 6فصل دوم : ادبيات پژوهش بخش اول: تبيين رويکرد تفکر انتقادي (معنا ، مباني و …). . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . 2-1- مقدمه. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . 10
102-1-2- معنا و مفهوم تفکر انتقادي. . . . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . 10 2-1-2-1- مرز تفکر انتقادي و شبه تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2-1-2-2-تفکر انتقادي به عنوان يک محصول يا فرايند. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 2-1-2-3- تلاش براي يافتن يک تعريف جامع . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . 18 2-1-2-4- تفاوت رويکردتفکر انتقادي با انواع ديگر رويکردهاي تفکر. . . . . . . .. . . . . . . . . 192-1-3- مباني تفکر انتقادي. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2-1-3-1- مباني فلسفي. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .. 25 2-1-3-1-1- انديشه هاي دور? کلاسيک. . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 2-1-3-1-2- انديشه هاي دور? رنسانس. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 2-1-3-1-3- عصر روشن گري . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . .. . .. .. . . . . . . . . .. . . . . . 31 2-1-3-1-4- انديشه ها ي معاصر. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34* جان ديوئي، پدر تفکر انتقادي مدرن. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .
* رابرت انيس و تفکر مسئولانه . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . .
* نظريه پردازان انتقادي(مکتب فرانکفورت) . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
* ليپمن و کاربري تفکر انتقادي در آموزش فلسفه به کودکان. . . . . . . . . . . . . . . . . ..
– مباني فلسفي برنامه فلسفه براي کودکان. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .
1- مباني هستي شناختي . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2- مباني انسان شناختي . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3- مباني معرفت شناختي . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4- مباني ارزش شناختي . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-3-2- مباني روانشناختي. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-3-2-1- ديدگاه شناختي ژان پياژه. . . .. . . . . . . . . . ……. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .
2-1-3-2-2- ديدگاه ويگوتسکي. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-4- مؤلفه ها، ويژگي ها و رويکردها.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-4-1- مؤلفه هاي تفکر انتقادي. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .
2-1-4-2- ضرورت توجه به هر دو مؤلف? تفکر انتقادي.. . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .
2-1-4-3- مهارت ها و تمايلات در تفکر انتقادي.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .
2-1-4-4- رويکردهاي تفکر انتقادي.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-4-4-1- تفکر انتقادي به عنوان يک مهارت عام. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-4-4-2- تفکر انتقادي به عنوان يک مهارت در حوز? خاص. . . . . . . . . . . . . .. . . . . .
2-1-5- آموزش مبتني بر تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .
2-1-5-1- تفکر انتقادي در آموزش و پرورش. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .
2-1-5-2- چرا فقدان تفکر انتقادي؟. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-5-3-پرورش تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .
2-1-5-3-1- پرورش مهارت هاي تفکر انتقادي. . . . . . . . .. . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-5-3-2- آموزش مبتني بر ديالوگ. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .
2-1-5-3-3- بهره گيري از فنون طرح پرسش. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .
2-1-5-3-4- يادگيري مبتني بر همياري. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
2-1-5-3-5- يادگيري بر مبناي حل مسأله. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-5-3-6- آموزش بر مبناي مورد کاوي. . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .
2-1-5-3-7- آموزش راهبردهاي فراشناختي. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. .
2-1-5-3-8- پرورش تمايلات تفکر انتقادي. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. .
2-1-5-3-8-1- موانع تفکر انتقادي. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. .
2-1-5-3-8-2- باورهاي معرفتي در تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .
2-1-5-3-9- مؤلفه هاي کلاس درس مبتني بر تفکر انتقادي. . . . . .. . . . . . . . . . . . .
2-1-6- سنجش تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .
2-1-6-1- شيوه هاي سنجش تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .. . . . . . . . . .
2-1-6-2- ابزارهاي سنتي سنجش تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .
2-1-6-3- مسايل و مشکلات سنجش تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .
بخش دوم : تعقل و تفکر در قرآن و روايات34
35
37
44
50
51
52
54
55
56
58
60
65
65
67
69
73
73
76
80
80
81
84
86
88
90
91
93
94
95
96
97
102
103
108
109
1114
1242-2-1- مقدمه. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …………… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1282-2-2-اهميت تفکر نقادانه در قرآن و روايات. . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . 1282-2-3- مفهوم تفکّر در لغت . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .
2-2-4-مفهوم تفکّر در قرآن . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .
2-2-5- رابطه مفهوم قرآني ” تفکّر” با ” تعقّل” و مراتب آنها. . . . . . . . . . . . . . . . .
2-2-6-تفکر انتقادي در تربيت اسلامي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-2-6-1-مراحل تفکر و تعقل انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-2-6-1-1-مرحله اول : سمع و نظر نقادانه. . . . . . . . . . . . . . …….. .. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-2-6-1-2-مرحله دوم : ارزيابي مشاهدات و شنيده ها . . . . . . ……………. . . . . . . . . . .
2-2-6-1-3-مرحله سوم : عبرت و تذکر. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …………. . . . . . . .. . . . . . .
2-2-6-1-4- مرحله چهارم : برداشت آيه گونه از حقايق عالم. . . .. . . . . …………….. . .
2-2-6-1-5- مرحله پنجم:تعقل انتقادي:شکل گيري نظام معيارتوحيدي.. .. ……………….
2-2-6-2- موانع تفکر و تعقل انتقادي در تربيت اسلامي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
بخش سوم : تبيين و تطبيق تحليلي اهداف و مباني129
130
131
134
134
134
140
142
144
147
151مقدمه. . . . . . . . . . . . …………… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1542-3-1- بررسي تطبيقي اهداف. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . 155 2-3-1-1- اهداف رويکرد تفکر انتقادي و آموزش فلسفه براي کودکان. . . . . . . . . . . . .
2-3-1-2- اهداف نظام تعليم و تربيت جمهوري اسلامي. . . . . . . .. . . . .. . . . . . . .. .. . . . . . . .
2-3-1-3- تحليل تطبيقي اهداف دو رويکرد. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-3-2- بررسي تطبيقي مباني. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . . . . . . . . . .
2-3-2-1- مباني هستي شناسي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-3-2-1-1-جهان شناسي در رويکرد تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
2-3-2-1-2- جهان شناسي در رويکرد تربيت اسلامي. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-3-2-1-3- مقايسه جهان شناسي در هر دو ديدگاه. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .
2-3-2-2- مباني انسان شناسي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2-3-2-2-1- انسان شناسي در رويکرد تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .. . .. . . . . . . .
2-3-2-2-2- انسان شناسي در رويکرد تعليم و تربيت اسلامي. . . . . . . . . . . . . .. . .. . . . . . .
2-3-2-2-3- مقايسه انسان شناسي در هر دو ديدگاه. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . 155
158
161
163
163
163
165
170
172
172
174
191بخش چهارم : پيشينه پژوهش 2-4-1- تحقيقات انجام شده در ايران. . . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1942-4-2- تحقيقات انجام شده در خارج از ايران. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2042-4-3- تمايز تحقيق پيش رو از تحقيقات انجام شده . . . . . . . . .. . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . 207
فصل سوم : روش پژوهش . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209مقدمه . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2103-1- روش پژوهش . … . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2103-2- روش اجراي پژوهش. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . 2103-3- جامعه و نمونه پژوهش. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2113-4- طرح پژوهش. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . فصل چهارم: تجزيه و تحليل داده ها و نمودار مفهومي يافته ها . . .
مقدمه . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …………. . . . . . . . .. . . . .
نمودار مفهومي تفکر انتقادي. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211
213
214
216نمودار مفهومي تطبيق اهداف.. . . . . . . . . . .



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید